Category Archives: progreso

A ideoloxía da razón, tal e como se veu aplicando nos dous últimos séculos, ten xénero, o masculino, de xeito que os seus valores positivos decote se identificaron co home, convertido en canon e en esencia do ser humano. Á muller quedoulle o espazo do outro, quedoulle a emoción enfrontada a unha análise cerebral e debate argumentado da que a sensibilidade ou a empatía ficaban fóra. O pernicioso é que o dominio patriarcal absolutice a orde por el instaurada e a identifique coa cultura mesma, incorrendo así no que poderiamos chamar patriarcalismo. O monopolio dun concepto masculino da razón fronte a unha alternativa ampliada ou sen marca de xénero provocou que as mulleres nunca poidan ser xustamente porque son a relación de diferenza, o excluído. Como escribiu J. Butler, «o xénero é o índice lingüístico da oposición política entre os sexos. Xénero utilízase aquí en singular porque realmente non hai dous xéneros. Unicamente hai un: o feminino pois o masculino non é un xénero. Porque o masculino non é o masculino, senón o xeral».

Ao longo da historia non só se excluíu intencionadamente ás mulleres, senón que esta marxinación orixinou un concepto determinado de feminidade así coma o esquecemento doutras dimensións vitais da razón. «Desenmascarar esa historia non implica renunciar á razón, senón á canonización dunha das súas formas, que poderiamos chamar concepción obxectivista da racionalidade», afirma Mª Carmen López, que argumenta que unha filosofía feminista non se contenta con denunciar as opresións exercidas polo grupo dominante en nome da razón, senón que ademais ten que recoñecer que homes e mulleres son responsables do estatuto da racionalidade como ideal universal e debe eliminar os estereotipos impostos e irracionalmente consentidos. Neste sentido, a filosofía feminista entronca coa racionalidade práctica.

Simone de Beauvoir dixo que non se nace muller, senón que se chega a selo. O pensamento tradicional instaurou a polarización que identificaba á muller coa natureza, en tanto dimensión devalada fronte á cultura, vinculada co masculino. As explicacións que reducen as diferenzas entre homes e mulleres a algo natural, non só se manteñen, senón que son amplamente aceptadas e moi populares. A razón estriba en que son especialmente apropiadas para xustificar a orde social existente. O sistema de xénero, constituído polos valores, normas, significados, roles, estereotipos, sancións…, dá lugar a unha organización social xerarquizada, na que a postos clave de poder e en xeral todo o comprendido nos espazos públicos está ocupado maioritariamente por homes. O sistema de xénero, ademais, presiona para que os individuos desenvolvamos unhas características e anulemos outras, o que favorece a diminución das potencialidades que todos temos e que se deberían desenvolver de forma máis equilibrada. Para o caso dos homes poténciase o desenvolvemento do individualismo, a agresividade, a competitividade, a rudeza, mentres nas mulleres estes comportamentos e actitudes sanciónanse negativamente, fomentándose características complementarias e mesmo antagónicas como a submisión, a pasividade, a colaboración e a sensibilidade. Dende este punto de vista o feminismo da diferenza non faría outra cousa que ontoloxizar as diferenzas construídas socialmente e polas cales as mulleres son sometidas á discriminación de xénero.

A racionalidade ampliada é crítica desa pseudouniversalidade da razón patriarcal, pero non desemboca no particularismo, senón que avoga pola incorporación do que foi esquecido, conscientemente relegado e até das potencialidades incumpridas ou das outras dimensións posibles. O recoñecemento e a universalización deses trazos, atribuídos á muller por consideralos devalados, pero que son verdadeiramente imprescindibles para a existencia, permitirían superar os dualismos clásicos (razón/emoción, pasividade/actividade, público/privado, social/individual, etc.). As características da racionalidade masculina, a canónica, en virtude dos trazos que a cultura lle foi atribuíndo, derivaron nunha certa propensión ao dominio e instrumentalización do entorno. É dicir, na actual formulación do pensamento racional prímase o obxectivo de convencer ao outro, de traelo á nosa posición, no canto de comprender a súa posición e de chegar a un espazo común. Pola contra, en opinión de Rodrigo Guerra, «na muller a actividade intelectiva atópase moito máis fusionada coa sensitiva que no home permitindo isto unha aprehensión do real en tanto que real máis holística e inmediata. Así, a intuición feminina non versa só sobre que son as cousas (esencia), senón tamén trata sobre o seu contido cualitativo sensible (calidades sensibles) e sobre a importancia que de seu teñen (valor)». Esta racionalidade ampliada, racionalidade desta vez si sen marca de xénero, ten moito que ver cos postulados do feminismo queer a prol da superación das dicotomías masculino/feminino, neste caso aplicado á ideoloxía da razón e á súa aplicación para a análise do real e a adopción argumentada de decisións.